พืชวัตถุ - พืชจำพวกต้น (16)

1.1.1. พืชจำพวกต้น (ต่อ)

แพงพวยบก  ไม้ประดับต้นเล็ก

• ราก  รสเย็นเบื่อ สรรพคุณ  แก้มะเร็ง น้ำเหลืองเสีย

มะกรูด  ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• ผล รสเปรี้ยว  สรรพคุณ ใช้ทำยาดอง ฟอกโลหิตระดู ถอนพิษผิดสำแดง
• ผิวลูก  รสปร่าหอมติดร้อน สรรพคุณ ขับลมในลำไส้ ขับระดู
• น้ำในลูก  รสเปรี้ยว สรรพคุณ แก้เลือดออกตามไรฟัน
• ราก  รสปร่า สรรพคุณ กระทุ้งพิษไข้ แก้พิษฝีภายใน แก้เสมหะเป็นโทษ

มะเกลือ  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ผล  รสเมาเบื่อ สรรพคุณ ตำคั้นเอาน้ำประมาณ 2 ช้อนโต๊ะผสมหะวกะทิหรือนมสด  รับประทานขับพยาธิตัวตืด พยาธิไส้เดือน ได้ผลดี
• ราก  รสเมาเบื่อ สรรพคุณ ฝนกับน้ำซาวข้าว แก้อาเจียน แก้ลม

มะเกลือเลือด ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เนื้อไม้ แก่น รสขมปร่า สรรพคุณ แก้โลหิตจาง ขับโลหิตประจำเดือนสตร แก้กระษัย บำรุงกำลัง แก้ธาตุพิการ

มะกล่ำตาช้าง หรือ มะกล่ำต้น  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ใบ  รสเบื่อเอียน สรรพคุณ แก้ริดสีดวงทวาร
• เมล็ดใน  รสเบื่อเมา สรรพคุณ เบื่อพยาธิไส้เดือน
• ราก  รสเปรี้ยวเล็กน้อย สรรพคุณ แก้ไอ แก้เสมหะในลำคอ แก้หืด ไอ แก้ไข้ร้อนใน

มะกาต้น  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ใบ  รสขมขื่น สรรพคุณ ถ่ายเสมหะและโลหิต ถ่ายพิษตานซางเด็ก ชักลมขึ้นเบื้องสูงให้ลงต่ำ
• เปลือกต้น  รสขมฝาด สรรพคุณ แก้กระษัย สมานลำไส้

มะกอกน้ำ  ไม้ยืนต้นขนาดย่อม ชอบขึ้นริมน้ำ

• เมล็ด รสเปรี้ยวฝาด สรรพคุณ แก้เสมหะในลำคอ ทำให้ชุ่มคอ แก้กระหายน้ำ

มะกอกป่า  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น  รสฝาดเย็นเปรี้ยว สรรพคุณ ดับพิษกาฬ แก้ร้อนในอย่างแรง แก้ลงท้อง แก้ปวดมวน แก้สะอึก
• ใบ รสฝาดเปรี้ยว สรรพคุณ คั้นเอาน้ำหยอดหู แก้ฝีในหู แก้ปวดหู แก้รหูอักเสบ
• ผล  รสฝาดเปรี้ยว สรรพคุณ แก้เลือดออกตามไรฟัน
• ผล เปลือก ใบ ยาง รสเปรี้ยวฝาดหวานชุ่มคอ สรรพคุณ แก้บิด แก้ธาตุพิการ แก้น้ำดีไม่ปกติ

มะขามแขก  ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• ใบ  รสเปรี้ยว สรรพคุณ ระบายท้อง
• ฝัก  รสเปรี้ยว สรรพคุณ แก้ท้องผูก ระบายท้อง แก้ริดสีดวงทวาร (สตรีมีครรภ์ห้ามใช้)

มะขามเทศ  ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น  รสฝาด สรรพคุณ แก้ท้องร่วง คุมธาตุ ต้มเอาน้ำชะล้างบาดแผลทำให้หายเร็ว

มะขามไทย ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่ ตระกูลมะขามใหญ่มี 2 ชนิด คือ มะขามขี้แมว ฝักเล็กกลมยาว และมะขามกระดาน ฝักใหญ่ แบบโค้งคล้ายรูปเคียว

• เปลือกต้น รสฝาด สรรพคุณ ต้มเอาน้ำชะล้างบาดแผลทำให้แผลหายเร็ว ฝนกับน้ำปูนใสใส่แผลเรื้อรังทำให้หายเร็ว
• ใบแก่  รสเปรี้ยวฝาด สรรพคุณ ขับเสมหะในลำไส้ แก้บิด แก้ไอ ต้มเอาน้ำโกรกศีรษะเด็ก เวลาเช้ามืด แก้หวัดคัดจมูก
• เนื้อฝักใน  รสเปรี้ยวจัด สรรพคุณ กัดเสมหะ แก้กระหายน้ำ ทำให้เกิดน้ำลาย
• น้ำส้มมะขามเปียก รสเปรี้ยว สรรพคุณ รับประทานกับน้ำปูนใส ขับเลือด ขับลมสำหรับสตรี 
• เปลือกเมล็ด รสฝาด สรรพคุณ คั่วไฟ เอาเปลือกแช่น้ำรับประทาน แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน
• เมล็ดใน คั่วแล้ว รสมันเบื่อ สรรพคุณ ขับพยาธิไส้เดือนตัวกลม
• รกมะขาม รสฝาดเปรี้ยวเล็กน้อย สรรพคุณ แก้ท้องเสีย

มะขามป้อม ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ผลอ่อน  รสฝาดขม สรรพคุณ บำรุงเนื้อหนังให้สมบูรณ์
• ผลแก่ รสเปรี้ยวฝาดขม สรรพคุณ แก้ไข้เจือลม แก้เสมหะ ทำให้ชุ่มคอ

มะขวิด  ไม้ยืนต้นขนาดกลางมีหนาม

• ใบ เปลือกต้น รสฝาด  สรรพคุณ แก้ท้องร่วง แก้พยาธิ แก้ฝีเปื่อยพัง แก้ตกเลือด ห้ามระดูสตรี

มะเขือขื่น ไม้ต้นเล็กๆ

• ราก รสขื่นเอียนเปรี้ยวเล็กน้อย สรรพคุณ แก้สันนิบาต แก้น้ำลายเหนียว ขับเสมหะ ทำให้น้ำลายน้อย

พืชวัตถุ - พืชจำพวกต้น (15)

1.1.1. พืชจำพวกต้น (ต่อ)

ฝิ่น ไม้ต้นเล็กๆคล้ายต้นมะเขือ

• ยาง เคี่ยวให้สุก รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ  แก้บิดเรื้อรัง แก้ลงแดง ทำให้นอนหลับ ทาแก้เจ็บปวด ทาหัวริดสีดวงทวาร
• ขี้ยาฝิ่น  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ แก้บิด มูกเลือด ลงแดง แก้ปวดเบ่ง แก้ไอ ทำให้นอนหลับ

ฝิ่นต้น  ไม้พุ่มขนาดย่อม ใบคล้ายใบมะละกอ

• เปลือกต้น  รสฝาดเมา  สรรพคุณ คุมธาตุ แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน แก้ลงแดง แก้ปวดเบ่ง แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย

ฝีหมอบ  ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่

• ใบ รสเฝื่อนเย็น  สรรพคุณ ตำพอกฝี แก้ปวดอักเสบ ถอนพิษ
• เนื้อไม้ รสขม  สรรพคุณ ฝนกับน้ำปูนใส เกลื่อนหัวฝี รับประทานแก้วัณโรคปอดและลำไส้

พญาไก่เถื่อน หรือ มะเฟืองป่า ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เนื้อไม้ ราก รสเย็น  สรรพคุณ ดับพิษร้อนถอนพิษไข้กลับ แก้พิษอักเสบ ฝนทาแก้พิษร้อน แก้ฟกบวม แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย

พญายา  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เนื้อไม้ รสขมเย็น  สรรพคุณ แก้ไข้ แก้กระษัย แก้โลหิต แก้ผอมแห้ง ดับพิษร้อน

พญารากขาว (โคลงเคลง)  ไม้พุ่มขนาดย่อม
ราก  รสขม บำรุงธาตุ เจริญอาหาร แก้อ่อนเพลีย กินเป็นยาชูกำลังหลังฟื้นไข้

พญารากดำ ไม้ยืนต้นขนาดกลางใหญ่

• เนื้อไม้ ยาง รสขมน้อย  สรรพคุณ แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย แก้เจ็บเอว เจ็บหลัง แก้กระษัย ไตพิการ แก้ปัสสาวะพิการ
• ดอก  รสขมเย็น  สรรพคุณ แก้ไข้เพื่อโลหิต แก้ไข้ตัวร้อน ไข้เหนือ
• ราก  รสร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ ขับผายลม

พญาปล้องทอง  ไม้เถาเนื้อแข็งคล้ายปล้องอ้อย

• ต้น  รสจืดเย็น  สรรพคุณ ถอนพิษไข้ พิษกาฬ แก้ร้อนใน ถอนพิษยาเบื่อเมา

พญามุติ ไม้ล้มลุกเนื้ออ่อน

• เถา  รสร้อน  สรรพคุณ บำรุงธาตุ เจริญอาหาร ขับลมในลำไส้ แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ แก้ท้องร่วง

พญารากเดียว

• ราก  รสจืด  สรรพคุณ แก้ไข้ ลดความร้อน ป่นเป็นแป้งใช้เป็นเครื่องประทินผิว

พลับพลึง ไม้ล้มลุกยืนต้นเตี้ยๆ

• ใบ  รสเอียน  สรรพคุณ ทำให้อาเจียนเป็นเสมหะ ใช้ประคบแก้ช้ำและเคล็ดยอก ลนไฟให้ตายนึ่ง พันตามอวัยวะที่เคล็ดยอก บวม แพลง ถอนพิษได้ดี

พิกุล ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• เปลือกต้น  รสฝาด  สรรพคุณ ฆ่าแมงกินฟัน
• กระพี้  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ แก้เกลื้อน
• แก่น  รสขมเฝื่อน  สรรพคุณ บำรุงโลหิต
• ใบ  รสเมาเบื่อฝาด  สรรพคุณ ฆ่าเชื้อกามโรค
• ดอก  รสฝาดกลิ่นหอม  สรรพคุณ แก้ลม บำรุงโลหิต
• ราก  รสขม   สรรพคุณ บำรุงโลหิต แก้เสมหะ

พิลังกาสา ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• ต้น  รสเมา  สรรพคุณ แก้โรคเรื้อน โรคผิวหนัง
• ใบ  รสร้อน  สรรพคุณ แก้ตับพิการ
• ดอก  รสขมเมา  สรรพคุณ ฆ่าเชื้อโรค
• ลูก  รสฝาดสุขุม  สรรพคุณ แก้ท้องเสีย
• ราก  รสเมา  สรรพคุณ แก้กามโรค และหนองใน

พริกป่า  ไม้พุ่มขนาดเล็ก

• ราก  รสเย็น  สรรพคุณ ดับพิษไข้ แก้ร้อน แก้ลม

พิมเสนต้น  ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ใบ  รสหอมเย็น  สรรพคุณ แก้ลม บำรุงหัวใจ แก้ไข้ตัวร้อน ถอนพิษไข้

พุงดอ  ไม้พุ่มต้นอ่อน

• ราก รสเปรี้ยวเย็น  สรรพคุณ แก้พิษฝีตานซาง ดับพิษทั้งปวง ทำให้นอนหลับ กระทุ้งพิษแก้ร้อนใน แก้ไข้ แก้ประดง ผื่นคัน ฝนกับน้ำสุกหรือน้ำปูนใส ทาแก้อัณฑะบวม

 พุดตาน  ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ราก  รสเย็น ดับพิษไข้ แก้ไข้ แก้ประดงผื่นคันตามผิวหนัง ปวดแสบปวดร้อนตามร่างกาย

พุ่มเรียงบ้าน หรือ ชำมะเรียงบ้าน ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ราก รสเบื่อจืดขมเล็กน้อย  สรรพคุณ แก้ไข้เหนือ แก้ไข้สันนิบาต แก้ไข้ร้อนใน กระสับกระส่าย

พุมเรียงป่า หรือ ชำมะเรียงป่า ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ราก รสเบื่อจืดขมเล็กน้อย  สรรพคุณ แก้ไข้เหนือ แก้ไข้สันนิบาต แก้ไข้ร้อนในภายใน กระสับกระส่าย หมอมักใช้พุมเรียงทั้ง 2 อย่างนี้รวมกัน

เพกา ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น  รสฝาดเยนขมเล็กน้อย  สรรพคุณ ตำกับสุรา ทา พ่นตามตัวสตรีที่ทนการอยู่ไฟไมได้ ทำให้หนังชา สมานแผล ทำให้น้ำเหลืองปกติ ดับพิษโลหิต
• ฝักแก่ รสขม  สรรพคุณ แก้ร้อนในกระหายน้ำ 
• ฝักอ่อน  รสขมร้อน  สรรพคุณ  ขับผายลม
• เมล็ดแก่  รสขม  สรรพคุณ  ระบายท้อง
• ราก  รสฝาดขมน้อย  สรรพคุณ  บำรุงธาตุ ทำให้เกิดน้ำย่อยอาหาร แก้ไข้สันนิบาต แก้ท้องร่วง ฝนกับน้ำปูนใส ทาแก้บวมอักเสบ

พืชวัตถุ - พืชจำพวกต้น (14)

1.1.1. พืชจำพวกต้น (ต่อ)

ประดู่ส้ม ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• แก่น เนื้อไม้ รสขมหวาน  สรรพคุณ   แก้ไข้เพื่อกำเดาและโลหิต

ประดู่เสน  ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• แก่น  รสขมหวาน  สรรพคุณ  แก้คุดทะราด แก้ไข้เพื่อเสมหะ โลหิต และกำเดา
• ปุ่ม  รสฝาดขมเบื่อ  สรรพคุณ  ต้มเอาไอรมทวาร แก้ริดสีดวงทวาร

ประทัดจีน หรือประทัดใหญ่  ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ราก  รสขมจัด  สรรพคุณ  แก้ไข้ทุกชนิด ไข้จับสั่น ขับน้ำลาย เจริญอาหาร

ประยงค์ป่า  ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ปุ่ม รสฝาดขื่น  สรรพคุณ  ถอนเสมหะ แก้พิษทั้งปวง แก้หอบแก้ไอ

ประยงค์บ้าน หรือ หอมไกล ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ราก  รสเบื่อเอียน  สรรพคุณ  ถอนพิษยาเบื่อเมา ทำให้อาเจียน

ปรู ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงกลาง

• เปลือกต้น รสฝาด  สรรพคุณ  แก้หืด ไอ แก้ท้องร่วง ปิดธาตุ
• เนื้อไม้  รสฝาดเฝื่อน  สรรพคุณ  แก้ริดสีดวงลำไส้ และทวารหนัก
• แก่น รสจืดเฝื่อน  สรรพคุณ  แก้น้ำเหลือง บำรุงกำลัง
• ผล รสร้อนเบื่อ  สรรพคุณ  บำรุงธาตุ แก้จุกเสียด ขับพยาธิ

โปรง ไม้ลุ่มน้ำเค็มยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสฝาดจัดเฝื่อนเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน คุมอาจม แก้เสมหะและโลหิต สมานแผล

โปร่งฟ้า  ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ราก รสเฝื่อนเย็น  สรรพคุณ  แก้วัณโรคระยะบวม แก้ตาฝ้าฟาง ตามัว

ปลาไหลเผือก ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ราก รสขมเบื่อเมาเล็กน้อย  สรรพคุณ  ตัดไข้ทุกชนิด แก้วัณโรคระยะบวม ถ่ายพิษฝีในท้องและถ่ายพิษต่างๆ

เปล้าใหญ่  ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• ใบ รสร้อนเมาเอียน  สรรพคุณ  บำรุงธาตุ
• เปลือกต้นแลพกระพี้  รสร้อนเมาเอียน  สรรพคุณ  แก้เลือดร้อน
• ผล รสร้อนเมาเอียน  สรรพคุณ  ขับโลหิตในเรือนไฟ ขับน้ำคาวปลา
• แก่น  รสร้อนเมาเอียน  สรรพคุณ  ขับเลือด ขับหนองให้ตก ขับพยาธิไส้เดือน
• ราก รสร้อนเมาเอียน  สรรพคุณ  ขับผายลม

เปล้าน้อย  ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• เปลือกต้น รสร้อน  สรรพคุณ  ทำให้อาหารงวด ช่วยย่อยอาหาร
• ใบ  รสร้อน  สรรพคุณ  แก้คันตามตัว
• ผล  รสร้อน  สรรพคุณ  ขับหนองให้กระจาย
• ราก  รสร้อน  สรรพคุณ  แก้ลมขึ้นเบื้องบนให้เป็นปกติ
• แก่น  รสร้อน  สรรพคุณ  ขับโลหิต แก้ช้ำใน

เปล้าน้ำเงิน  ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น แก่น รสขมเย็น  สรรพคุณ  บำรุงโลหิตสตรให้สมบูรณ์
• เปลือก ลูก ราก รสขมเย็น  สรรพคุณ  แก้ไข้ แก้ร้อนในกระหายน้ำ

ปีบ ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงกลาง

• ดอก รสเฝื่อนกลิ่นหอม  สรรพคุณ  ตากแห้งผสมบุหรี่สูบ แก้ริดสีดวงจมูก
• ราก  รสเฝื่อน  สรรพคุณ  บำรุงปอด แก้อาการไอ หอบเหนื่อย แก้วัณโรค และปอดพิการ

ฝรั่ง  ไม้ยืนต้นขนาดย่อม มีชื่อ ฝรั่งมะลิอ่อง ฝรั่งขี้นก ฝรั่งแก้ว สรรพคุณเหมือนกัน

• ใช้ทั้ง 5 รสฝาด  สรรพคุณ  ดูดน้ำเหลือง น้ำหนอง ถอนพิษบาดแผล
• ยอดอ่อน  รสฝาด  สรรพคุณ  ปิ้งให้กรอบต้มรับประทาน แก้ท้องร่วง บิด แก้ปวดเบ่ง แก้เสมหะพิการ
• ใบสด  รสฝาด  สรรพคุณ  เคี้ยวอม ดับกลิ่นสุรา
• ลูกสุก  รสฝาดหวาน  สรรพคุณ  ระบานท้อง กล่อมอาจม ดูดกลิ่นเหม็น วางบนหีบศพดับกลิ่นเหม็น
• ราก  รสฝาด  สรรพคุณ  แก้น้ำเหลืองเสีย

ฝางส้ม  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง เนื้อไม้เป็นสีขาว

• เนื้อไม้  รสฝาดติดเปรี้ยว  สรรพคุณ  ขับฟอกโลหิต แก้ไข้

ฝางเสน  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง เนื้อไม้สีแดงและเหลือง

• แก่น  รสขมขื่นฝาด  สรรพคุณ  แก้ท้องร่วง แก้ธาตุพิการ แก้ร้อน แก้โลหิตออกทางทวารหนัก แก้ไข้กำเดา แก้เสมหะ

ฝ้ายขาว  ไม้พุ่มขนาดย่อม

• เปลือกราก  รสขื่นเอียน  สรรพคุณ  ขับโลหิตระดูสตรี บีบมดลูก รับประทานมากๆอาจแท้งได้

ฝ้ายแดง  ไม้พุ่ม

• ใบ  รสเย็นเบื่อ  สรรพคุณ  แก้ไข้ ขับเหงื่อ แก้พิษตานซางเด็ก

ฝ้ายเทศ หรือ สำลี  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เมล็ด รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ  แก้หนองใน (กามโรค) ขับหนองในแห้ง

พืชวัตถุ - พืชจำพวกต้น (13)

1.1.1. พืชจำพวกต้น (ต่อ)

นางแย้ม  ไม้พุ่ม

• ราก รสเย็น  สรรพคุณ  แก้พิษฝีภายใน ขับปัสสาวะ แก้โรคลำไส้แก้กระษัย ไตพิการ

หนาดดำ  ไม้ต้นเล็กๆ

• ราก  รสจืด  สรรพคุณ  ขับปัสสาวะ แก้นิ่ว แก้ไตพิการ

หนาดใหญ่ ไม้ยืนต้นล้มลุก

• ใบ  รสเมาฉุนเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้จุกเสียด แน่นเฟ้อ ขับผายลม แก้ปวดท้อง ขับเหงื่อ ขับเสมหะ มวนบุหรี่สูบ แก้ริดสีดวงจมูก

หนามพรม  ไม้ยืนต้นขนาดย่อม มี 2 ชนิด คือ พรมป่าและพรมบ้าน

• แก่น  รสเฝื่อนมันขมฝาดเล็กน้อย  สรรพคุณ  บำรุงไขมัน บำรุงกำลัง บำรุงร่างกาย

นุ่น ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น  รสเอียนเย็น  สรรพคุณ  แก้ไข้ แก้ร้อนใน
• เมล็ด  รสเอียนมัน  สรรพคุณ  ระบายท้องขับปัสสาวะ คั้นเอาน้ำมันทำน้ำมันใส่ผม

เนระพูสี ไม้จำพวกเฟิร์นและผักกูด

• ต้น  รสฝาด  สรรพคุณ  แก้บิด มูกเลือด แก้ไข้ท้องเสีย(ไข้รากสาด) แก้ปวดเบ่ง แก้ไข้เหนือ แก้ไข้พิษ ไข้กาฬ
• เหง้า  รสฝาดเย็น  สรรพคุณ  แก้ธาตุพิการ แก้ปอดพิการ แก้ลมสันนิบาต 7 จำพวก ดับพิษไข้ แก้คอเปื่อย ลิ้นเปื่อย แก้ไอ แก้ซางเด็ก
• รากอากาศ  สรรพคุณ  คล้ายกับเหง้า

น้อยหน่า  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ใบ  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ  ฆ่าเชื้อโรค ขับตัวกิมิชาติในลำไส้(พยาธิไส้เดือน)
• โขลกป่น  พอกแก้ฟกช้ำ ฆ่าพยาธิผิวหนังกลากเกลื้อน
• เปลือกต้น  รสฝาด  สรรพคุณ  สมานแผล ปิดธาตุ
• เปลือกลูก  รสฝาด  สรรพคุณ  ฝนกับสุราทาแก้พิษงูกัด
• ราก  รสขมเอียน  สรรพคุณ  ระบายท้อง

น้อยโหน่ง  ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• ใบ  รสเบื่อขม  สรรพคุณ  ตำพอกแก้ฟบวม ฆ่าพยาธิผิวหนัง
• ผลดิบ  รสฝาด  สรรพคุณ  แก้ท้องร่วง บิด ขับตัวกิมิชาติ(พยาธิไส้เดือนในท้อง)

เนียม  ไม้ต้นเล็กๆ

• ใบ รสหอมฉุน  สรรพคุณ  ทำยานัตถุ์ แก้หวัดคัดจมูก

ลูกบิด หรือ ปอบิด ไม้พุ่มขาดย่อม

• ผล รสฝาด  สรรพคุณ  แก้บิด แก้บวมเบ่ง แก้เสมหะพิการ ตำพแกแก้ปวดเคล็ดบวม
• เปลือก ต้นราก รสฝาด  สรรพคุณ  แก้ท้องร่วง บำรุงธาตุ

บุนนาค  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง มี 2 ชนิด คือ บุนนาคบ้าน และบุนนาคป่า นิยมใช้บุนนาคป่า ซึ่งมีสรรพคุณดีกว่า

• ใบ รสฝาด  สรรพคุณ  แก้บาดแผลสด สมานแผล
• เปลือกต้น  รสฝาดร้อนเล็กน้อย สรรพคุณ กระจายหนอง
• กระพี้ รสขื่น  สรรพคุณ  แก้เสมหะในลำคอ
• แก่น รสขื่น  สรรพคุณ  แก้เลือดออกตามไรฟัน
• ราก รสร้อน  สรรพคุณ  ขับลมในลำไส้
• ดอก  รสหอมเย็น  สรรพคุณ  บำรุงโลหิต บำรุงผิวกายให้สดชื่น แก้ร้อนกระสะบกระส่าย ชูกำลัง แก้ลมกองเลือด หน้ามืดวิงเวียนใจสั่น อ่อนเพลีย ใจหวิว

เบญกานี  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ลูกเบญกานี  เป้ฯยางไม้เกิดจากต้นเบญกานี (ลักษณะเป็นก้อนลูกกลมๆเป็นหนาม) รสฝาดจัด   สรรพคุณ  แก้ท้องร่วง บิด ปวดเบ่ง แก้อาเจียน สมานแผล

เบน หรือ เบนขอ ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น แก่น ใบ รสจืดชื่น  สรรพคุณ  แก้เส้นเอ็นพิการ แก้กระษัยเหน็บชา แก้เหน็บชา แก้ไขข้อ กามโรค

ใบเงิน  ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ใบ รสเย็น  สรรพคุณ  ดับพิษ แก้ไข้พิษร้อน ล้อมตับดับพิษ

ใบทอง ไม้พุ่มต้นเล็ก

• ใบ รสเย็น  สรรพคุณ  ดับพิษ แก้ไข้พิษร้อน ล้อมตับดับพิษ

ใบนาค ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ใบ รสเย็น  สรรพคุณ  ดับพิษ แก้ไข้พิษร้อน ล้อมตับดับพิษ 

ประดงเลือด หรือ ประดงไฟ ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เนื้อไม้  รสเย็นเฝื่อนเมาเล็กน้อยใบ  สรรพคุณ แก้เม็ดประดงผื่นคัน แเดงทั้งตัว แก้ปวดแสบ ปวดร้อน มีน้ำเหลืองไหล

ประดู่ขาว หรือ สะดือ ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• ใช้ทั้ง 5 รสฝาดเย็น  สรรพคุณ แก้ไข้หัดสุกใส ดำแดง เหือด และพิษฝีดาษ แก้ท้องร่วง แก้ปอดอักเสบเนื่องจากพิษไข้หัว (หัด สุกใส ดำแดง)

ประดู่ลาย  ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น  รสฝาด  สรรพคุณ ต้มเอาน้ำอม แก้ปากเปื่อย ปากแตก 
• ยางสด รสฝาด   สรรพคุณ ทาแก้ปากเปื่อย
• เนื้อไม้และแก่น  รสฝาดหวาน  สรรพคุณ บำรุงโลหิต คุมธาตุ กล่อมโลหิต ระงับเสมหะ

พืชวัตถุ - พืชจำพวกต้น (12)

1.1.1. พืชจำพวกต้น (ต่อ)

ทองหลางใบมนด่าง ไม้ยืนต้นขนาดกลาง ใบตามเส้นเป็นสีเหลืองแกมเขียว ใบเหมือนทองหลางใบมน

• ใบสด  รสเอียนเย็น  สรรพคุณ  แก้ไข้ตัวร้อน ดับพิษ
• ใบแก่สด  รมควันไต้ให้ตายนึ่งชุบสุราปิดแผล แก้เนื้อร้ายตายลุกลามบวมแดง (เนื้อเน่า)

ทองโหลง ไม้ยืนต้นขนาดกลาง ไม่มีหนาม

• ใบ เปลือกต้น รสเฝื่อนเอียนเย็น  สรรพคุณ  แก้ไข้ แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้โรคตา

เทียนเกล็ดหอย  ไม้ต้นเล็กๆ

• เมล็ด  รสเผ็ดร้อนขมเย็น  สรรพคุณ  แก้ลมวิงเวียน หน้ามืด ตามัว แก้โลหิตจาง แก้เย็นชาปลายมือปลายเท้า

เทียนขม ลักษณะไม่ปรากฏ เพราะส่งมาจากต่างประเทศ

• เมล็ด  รสขม  สรรพคุณ  แก้ไข้ แก้ดีพิการ แก้ครั่นเนื้อครั่นตัว นอนสะดุ้งผวา หลับๆตื่นๆ

เทียนขาว ไม้ต้นเล็กๆ (ยี่หร่า)

• เมล็ด รสเผ็ดร้อนขม  สรรพคุณ  บำรุงกำลัง ขับผายลม แก้เส้นศูนย์กลางท้องพิการ แก้ชีพจรอ่อนหรือพิการ นอนสะดุ้งผวา (โทษน้ำดี) แก้คลั่งเพ้อ

เทียนแดง ไม้ต้นเล็กๆคล้ายผักชี

• เมล็ด รสเผ็ดร้อนขมเล็กน้อย  สรรพคุณ  ขับเสมหะ แก้ลม แก้น้ำดีพิการ แก้ลมเสียดแทง แก้คลื่นเหียนอาเจียน 

เทียนดำ ไม้พุ่มขนาดย่อม

• เมล็ด  รสขมเผ็ด  สรรพคุณ  ขับเสมหะให้ลงสู่คูถทวาร ขับลมในลำไส้ แก้อาเจียน บำรุงโลหิต
• ใบและต้น  รสจืดเฝื่อน  สรรพคุณ  แก้หนองใน (กามโรค)
• เปลือกต้น  รสจืดเฝื่อน  สรรพคุณ  ขับระดูขาว

เทียนต้น หรือ เทียนย้อมมือ  ไม้พุ่ม

• ใบ  รสฝาด  สรรพคุณ  แก้เล็บถอด อักเสบช้ำ
• ยอดอ่อน  รสฝาด  สรรพคุณ  แก้เด็กท้องร่วงได้ผลดีทุกระยะ

เทียนตากบ  ไม้ต้นเล็กๆ

• เมล็ด  รสเผ็ดร้อนขมหอม ขับลมในลำไส้ให้ผายเรอ แก้กระเพาะอาหารพิการ แก้ธาตุกำเริบ หย่อน พิการ

เทียนตาตั้๊กแตน ไม้ต้นเล็กๆ

• เมล็ด  รสขมเผ็ดร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ  บำรุงธาตุ แก้เสมหะพิการ แก้กำเดา

เทียนเยาวพาณี  คล้ายผักชี แต่โตกว่า

• เมล็ด  รสหวานกลิ่นหอม  สรรพคุณ  กระจายเสมหะ กระจายลมที่ลั่นโครกครากอยู่ในท้อง แก้จุกเสียด แก้ลมปั่นป่วนอยู่รอบขอบสะดือ แก้คลื่นเหียน อาเจียน

เทียนลวด  ไม่ปรากฏลักษณะ เพราะสั่งมาจากต่างประเทศ

• ราก  รสร้อนขมหอม  สรรพคุณ  แก้น้ำดีพิการ แก้กำเดา นอนสะดุ้งสะทกสะท้าน แก้เพ้อคลั่ง ขับน้ำดีให้ตกลำไส้

เทียนดอก ไม้ต้นเล็กๆ นิยมใช้ดอกสีขาวทำยา

• ใบ รสเย็น  สรรพคุณ  ตำพอกแกเปวดนิ้วเท้า (เก๊าท์) เล็บขบ ถอนพิษปวดอักเสบ

ไทรกร่าง ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• เปลือกต้น  รสฝาด  สรรพคุณ  ต้มชะล้างบาดแผล สมานแผล

ไทรใหญ่ ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• เปลือกต้น รสฝาด  สรรพคุณ  สมานแผล

ไทรย้อย ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• รากอากาศ  รสจืด  สรรพคุณ  ขับปัสสาวะ แก้กระษัยไตพิการ บำรุงน้ำนม แก้ปัสสาวะ มีสีต่างๆ

ทำมัง  ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น  รสร้อนหอมฉุน  สรรพคุณ  ขับผายลมแก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ บำรุงธาตุ แก้จุกเสียด

ธรณีสาร ไม้ยืนต้นขนาดเล็ก

• ราก  รสจืดเย็น  สรรพคุณ  แก้ไข้ตัวร้อน แก้พิษตานซางเด็ก

นนทรี ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น  รสฝาด  สรรพคุณ  ขับโลหิต กล่อมเสมหะและโลหิต แก้ท้องร่วง ขับผายลม

นมควาย ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• ราก  เนื้อไม้ รสฝาดเบื่อ  สรรพคุณ  แก้กระษัย แก้เบาเหลืองเบาแดง

นมนาง หรือ นมสาว  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น  รสเย็นเอียน  สรรพคุณ  บำรุงน้ำนม
• เนื้อไม้และราก  รสเย็น  สรรพคุณ  ระงับความร้อน แก้ไข้พิษ แก้ไข้หัวหัดสุกใส ดำแดง
• ราก  รสเย็น  สรรพคุณ  แก้คลื่นเหียน อาเจียน แก้เจ็บหลังเจ็บเอว
• ใบ  รสเย็น  สรรพคุณ  ตำผสมน้ำทาหรือพ่น แก้ร้อนภายใน
• ลูก  รสเย็น  สรรพคุณ  ต้มเอาน้ำรับประทานและอาบ แก้ซาง แก้เด็กตัวร้อน

พืชวัตถุ - พืชจำพวกต้น (11)

1.1.1. พืชจำพวกต้น (ต่อ)

เตยหอม ไม้น้ำต้นเล็กๆเป็นกอ

• ใบ  รสเย็นหอม  สรรพคุณ  บำรุงหัวใจ ดับพิษไข้ ชูกำลัง
• รากและต้น  รสจืดหอม  สรรพคุณ  แก้กระษัย ไตพิการ ขับปัสสาวะ

ต่อไส้ ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• ราก  รสจืดเอียน  สรรพคุณ  ขับปัสสาวะ บำรุงเส้นเอ็น
• ใบอ่อน ตำผสมดินสอพองสุมขม่อมเด็ก แก้หวัดคัดจมูก

เต่าร้าง (เต่ารั้ง) ไม้ยืนต้นขนาดกลางจำพวกหมาก

• หัวและราก  รสหวายเย็นขม  สรรพคุณ  ดับพิษตับ ปอด แก้หัวใจพิการ

ถั่วแระต้น ไม้พุ่มเล็กๆ

• เมล็ด  รสมัน  สรรพคุณ  บำรุงเส้นเอ็นทำให้เกิดความอบอุ่น
• ราก  รสจืด  สรรพคุณ  ขับปัสสาวะ แก้น้ำปัสสาวะเป็นสีแดงเหลืองคล้ายขมิ้น และปัสสาวะน้อย

ถั่วแระผี  ไม้พุ่มเล็กๆ

• ราก รสจืดขื่นๆ  สรรพคุณ  ขับละลายก้อนนิ่วเกิดจากไต กระตุ้นเตือนไตให้ทำงาน

ทรงบาดาล  ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ราก รสขมเบื่อ  สรรพคุณ  ถอนพิษผิดสำแดง(ไข้ซ้ำ) แก้สะอึก (เนื่องจากกระเพาะอาหารขยายตัว)

ทับทิม ไม้พุ่มใบเล็กๆยอดแดง มีอยู่ 2 ชนิด ชนิดดอกแดง และชนิดดอกขาว

• ต้น ราก รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ  ขับพยาธิตัวตืด และพยาธิไส้เดือน
• ใบ รสฝาด  สรรพคุณ  แก้เด็กท้องร่วง บิดมูกเลือด
• เปลือกลูก รสฝาด  สรรพคุณ  แก้ท้องร่วง บิด ปิดธาตุ ฝนกับน้ำปูนใส ทาแก้พุพอง เน่าเปื่อย
• ทับทิมทั้ง 5  สรรพคุณ  แก้ท้องเสีย บิด มูกเลือด

ท้าวยายม่อม ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• ต้น  รสจืดเผื่อน  สรรพคุณ  ขับเสมหะให้ลงเบื้องต่ำ ขับพิษไข้หัว (หัดสุกใสดำแดง) แก้ไข้
• ราก รสจืดชื่น  สรรพคุณ  แก้พิษงู แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้อาเจียน แก้หืดไอ แก้พิษฝี

ท้าวยายม่อมดอกแดง (ปทุมราชา)

•  ราก  รสจืดชื่น  สรรพคุณ  ถอนพิษสัตว์กัดต่อย แก้พิษงู

ทิ้งถ่อน (พญาช้างเผือก,พญาฉัททัน) ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น รสร้อนสุขุม  สรรพคุณ  เจริญอาหาร ขับผายลม บำรุงธาตุ แก้ธาตุพิการ
• ราก แก่น รสขมร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้เจ็บเอว เจ็บหลัง เส้นตึง ท้องอืด
• ใบ เผาไฟผสมกับน้ำยาสูบ ฉีดยาฆ่าแมลงและตัวหนอนได้

เทพทาโร ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• เปลือกต้น  รสร้อน  สรรพคุณ  แก้ลมจุกเสียด แน่น เฟ้อ แก้อาการปวดท้อง ขับผายลม บำรุงธาตุ ขับลมในลำไส้ และกระเพาะอาหาร

ทุเรียน ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ราก  รสฝาด  สรรพคุณ  คุมธาตุ แก้ท้องร่วง
• เปลือกลูก  รสฝาด  สรรพคุณ  คุมธาตุ สมานแผลแก้น้ำเหลืองเสียพุพอง แก้ฝีตานซาง
• กลิ่นของเปลือกลูกทุเรียน ขับไล่ตัวเรือดได้ เผาเป็นขี้เถ้า ละลายน้ำมันมะพร้าว ทาแก้คางทูม
• เนื้อในลูก มีธาตุกำมะถัน รับประทานมากๆทำให้เกิดความร้อนในร่างกาย แก้โรคผิวหนัง และขับพยาธิไส้เดือนในท้องได้

ทองพันชั่ง ไม้พุ่มต้นเล็ก

• ใบ  รสเบื่อเย็น  สรรพคุณ  ดับพิษไข้ แก้ไข้ตัวร้อน แก้พยาธิผิวหนัง
• ราก รวเมาเบื่อ  สรรพคุณ  แก้กลากเกลื้อน ผื่นคัน และโรคผิวหนังที่เป็นน้ำเหลืองบางชนิด

ทองระอาหรือลิ้นงูเห่า ไม้พุ่มขนาดเล็ก

• ใบ  รสเย็นเบื่อ  สรรพคุณ  ตำกับสุรา พอกแก้ปวดฝี ถอนพิษปวดอักเสบ
• ราก  รสเย็นเบื่อ  สรรพคุณ  ฝนกับสุรา ทาแก้พิษตะขาบ แมลงป่อง

ทองหลาง ไม้ยืนต้นขนาดกลาง มีหนามตลอดทั้งต้น

• ใบ เปลือกต้น รสเฝื่อนเอียนเย็น  สรรพคุณ  แก้เสมหะ แก้ลมเป็นพิษ หยอดตาแก้ตาแดง ตาฝ้าฟางและตาแฉะ
• ราก รสเมาเอียนเย็น  สรรพคุณ  แก้พยาธิในท้อง แก้ตาฟาง แก้เสมหะ

ทองหลางใบมน (ทองหลางบก) ไม้ยืนต้นขนาดกลาง ใบคล้ายใบถั่วพู

• เปลือกต้น  รสเฝื่อนเอียน  สรรพคุณ  แก้เสมหะ แก้ลม แก้ก้อนนิ่วในไต
• กระพี้  รสเฝื่อนเอียน  สรรพคุณ  แก้พิษฝี
• แก่น รสเฝื่อนเอียน  สรรพคุณ  แก้ฝีในท้อง (วัณโรค)
• ใบ  รสเบื่อเอียนเย็น  สรรพคุณ  ขับพยาธิไส้เดือน แก้ตัวร้อน แก้ริดสีดวง
• ดอก รสขื่นเอียนเย็น  สรรพคุณ  ขับโลหิตระดู
• ลูก (ฝัก) รสขม  สรรพคุณ  บำรุงน้ำดี
• ราก  รสเฝื่อนเอียน  สรรพคุณ  แก้พิษทั้งปวง

พืชวัตถุ - พืชจำพวกต้น (10)

1.1.1. พืชจำพวกต้น (ต่อ)

ตะขบไทย ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เนื้อไม้  รสฝาด  สรรพคุณ  แก้ท้องร่วง แก้บิดมูกเลือด
• ราก  รสฝาด  สรรพคุณ  กล่อมเสมหะ และอาจม
• ใบ  รสฝาดเอียน  สรรพคุณ  ขับเหงื่อ

ตะขบป่า ไม้ยืนต้นขนาดกลางมีหนาม

• เนื้อไม้  รสเบื่อเอียน  สรรพคุณ  ขับพยาธิไส้เดือน แก้ตานขโมย แก้โรคผิวหนัง ผื่นคันประดง

ตะไคร้ต้น (ตะไคร้บก) ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงกลาง

• ราก  รสปร่า  สรรพคุณ  ขับลมในลำไส้ ดับกลิ่นคาว ขับผายลม ทำให้เรอ แก้ปัสสาวะพิการ

ตะไคร้น้ำ ไม้พุ่มขนาดย่อมขึ้นอยู่ริมน้ำ

• ราก  รสจืด  สรรพคุณ  แก้กระษัย แก้ปัสสาวะพิการ แก้ช้ำรั่ว เบาหยดย้อย

ตะเคียนทอง ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• เนื้อไม้และแก่น รสขมหวาน  สรรพคุณ  แก้คุดทะราด แก้เสมหะ แก้โลหิต แก้กำเดา แก้ไข้สัมประชวร (ไข้ที่มีอาการแสดงที่ดวงตา ให้เป็นสี แดง เหลือง เขียว)

ตับเต่าใหญ่ (มะพลับดง) ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เนื้อไม้และราก  รสฝาดเลี่ยนเย็น  สรรพคุณ  แก้พิษทั้งปวง แก้พิษวัณโรค

ตับเต่าน้อย  ไม้พุ่มขนาดย่อม

• รากและต้น  รสขมเย็นเอียน  สรรพคุณ  ดับพิษไข้ทั้งปวง แก้ตัวร้อน ดับพิษซาง แก้พิษฝีในท้อง

ตาตุ่ม ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงกลาง

• ต้น  รสขมเอียนร้อน  สรรพคุณ  ขับผายลม แก้โลหิตพิการ ถ่ายเสมหะ
• ใบ  รสร้อนเอียน  สรรพคุณ  แก้ลมบ้าหมู
• ยาง  รสร้อน  สรรพคุณ  ถ่ายหนองและลม ถ่ายอุจจาระอย่างแรง และกัดทำลายอย่างแรงจนน้ำหมดตัวถึงตาย และเข้าตาอาจบอดได้

ตาเสือ  ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น  รสฝาด  สรรพคุณ  กล่อมเสมหะ และขับโลหิต
• ใบ  รสฝาดเฝื่อน  สรรพคุณ  แก้บวม
• ผล  รสฝาดเฝื่อน  สรรพคุณ  แก้บวมข้อ

ตาเสือทุ่ง  ไม้ยืนต้น

• เปลือกต้น  รสฝาด  สรรพคุณ  แก้ริดสีดวงจมูก
• ใบ  รสขมฝาด  สรรพคุณ  แก้อหิวาตกโรค แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน

ตานขโมย  ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น  รสเบือเมา  สรรพคุณ  แก้บิดมูกเลือด
• เนื้อไม้  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ  แก้พิษตานซาง ขับพยาธิไส้เดือน แก้ซางลงท้อง
• ใบ  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ  แก้เม็ดซางขึ้นในปาก
• ผล  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ  แก้ตานขโมย พุงโร
• ราก  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ  ขับพยาธิทุกชนิด แก้พิษตานซาง แก้ท้องร่วง

ตานดำ ไม้ยืนต้นชนาดใหญ่

• เนื้อไม้และราก  รสเมาเอียน  สรรพคุณ  ขับพยาธิไส้เดือน ตัวตืด แก้พิษตานซาง หอมแห้ง ละลายไขข้อ ทำให้เกิดความร้อน

ตาลโตนด  ไม้ยืนต้นสูง จำพวกปาล์ม

• งวงตาล  รสหวานเย็น  สรรพคุณ  แก้พิษตานซาง ขับพยาธิ ทำให้ดวงจิตชื่นบาน
• ก้านตาลและใบสด ลนไฟบิดเอาน้ำรับประทาน รสฝาด  สรรพคุณ  แก้บิด แก้ท้องร่วง แก้โลหิต อมแก้ปากเปื่อย
• ราก รสหวานเย็น  สรรพคุณ  แก้พิษตานซาง ชูกำลัง ขับพยาธิ

ตานเสี้ยน  ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงกลาง

• เปลือกต้นและเนื้อไม้  รสเมาเบื่อเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้อุจจาระธาตุพิการ อุจจาระเป็นฟองสีเขียว สีขาวเป็นมูกเลือด
• ราก  รสจืดเบื่อเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้ตานซาง กล่อมอาจม ขับพยาธิไส้เดือน

ตีนเป็ดต้น (พระยาสัตตบรรณ) ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น  รสขม   สรรพคุณ  แก้ไข้เพื่อดีพิการ สมานลำไส้
• ใบ รสจืด  สรรพคุณ  แก้ไข้หวัด
• ดอก  รสขมเย็น  สรรพคุณ  แก้ไข้เพื่อโลหิต ไข้ตัวร้อน ไข้เหนือ
• ราก  รสร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ  ขับผายลม
• กระพี้ รสร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ  ขับโลหิตให้ตก

ตีนเป็ดน้ำ  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น  รสจืดเฝื่อน  สรรพคุณ  แก้นิ่ว แก้ไข้
• กระพี้  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ  แก้เกลื้อน
• ใบ  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ  ฆ่าพยาธิผิวหนัง กลาก เกลื้อน แก้ไข้หวัด 

ตูมกาต้น ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ  แก้พิษสัตว์กัดต่อย พิษงูกัด โดยฝนกับสุราชุบสำลีปิดบาดแผล ผสมรำให้ม้ากินขับพยาธิตัวตืด
• เมล็ด  รสเมา  สรรพคุณ  รับประทานทำให้อาเจียน อันตรายถึงตายได้

พืชวัตถุ - พืชจำพวกต้น (9)

1.1.1. พืชจำพวกต้น (ต่อ)

ชบา ไม้พุ่มขนาดย่อม

• รากสด รสร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ  ตำพอกแก้พิษฝี ฟกบวม รับประทานขับน้ำย่อยอาหาร เจริญอาหาร

ชะอม ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ราก  รสร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ ขับลมในลำไส้ แก้ปวดเสียวในท้อง (มดลูกอักเสบ)

ชะอมเทศ (ชะอมจีน) ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ใบ  รสเฝื่อนหวาน  สรรพคุณ  ทำให้เสมหะแห้ง แก้ดีพิการ
• ดอก  รสเฝื่อน  สรรพคุณ  แก้คัน แก้ฝีดาษ
• ต้น  รสหวานน้อย  สรรพคุณ  ขับลมให้ลงเบื้องต่ำ
• ราก  รสหวาน  สรรพคุณ  ขับเลือดเน่า บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่น แก้กำเดา แก้เสมหะเป็นพิษ แก้น้ำลายเหนียว ทำให้ชุ่มคอ
• เปลือกราก ทำให้อาเจียน

ชมพู่น้ำดอกไม้  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เนื้อในลูก  รสเปรี้ยวหวานเย็น  สรรพคุณ  ปรุงยาหอมชูกำลัง ทำให้ใจคอชุ่มชื่น บำรุงหัวใจ เหมาะสำหรับเป็นอาหารแก่คนไข้หนัก

ชา หรือ เมี่ยง  ไม้ต้นขนาดย่อม

• ใบ  รสฝาด  สรรพคุณ  รมแก้หืด ชงแก่ๆรับประทาน แก้พิษของยาอันตราย สมานแผล
• กากใบชา ใช้โขลกปิดพอกแผลถูกไฟ ถูกน้ำร้อนลวก บางตำราว่ารสฝาด  สรรพคุณ  แก้ท้องร่วง แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่น

ช้าพลู (ผักอีไร) ไม้ต้นเล็กๆ

• ราก  รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้คูถเสมหะ ขับเสมหะให้ตกทางทวารหนัก
• ต้น  รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้เสมหะในทรวงอก
• ลูก (ดอก) รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้เสมหะในลำคอ
• ใบ รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ  ทำให้เสมหะงวดและแห้งเข้า

ช้างงาเดียว ไม้ต้นเล็กๆ

• ราก  รสชื่นปร่า  สรรพคุณ  แก้พิษฝีภายใน แก้กระษัย แก้ปัสสาวะพิการ แก้ไตพิการ

ชิงชี่ ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ต้น รสชื่นปร่า  สรรพคุณ  แก้ฟกบวม
• ลูก รสชื่นปร่า  สรรพคุณ  แก้เจ็บคอ ลำคออักเสบ
• ดอก  รสขื่นเมา  สรรพคุณ  แก้โรคมะเร็ง
• ราก  รสขมขื่น  สรรพคุณ  แก้ไข้เพื่อลม ขับลมในท้องให้ซ่านออกมา แก้ไข้ร้อนในทุกชนิด
• ใบ  รสเฝื่อนเมา  สรรพคุณ  ต้มเอาน้ำแก้โรคผิวหนัง ไข้ฝีกาฬ สันนิบาต ตะคริว

ชุมเห็ดเทศ  ไม้พุ่มใหญ่

• ใบ รสเบื่อเอียน  สรรพคุณ  ตำหรือขยี้ทาแก้กลากเกลื้อน โรคผิวหนังชนิดมีตัว
• ต้น  รสเบื่อเอียน  สรรพคุณ  ขับพยาธิไส้เดือน
• ดอก  รสเบื่อเอียน  สรรพคุณ  ระบายอ่อนๆ
• ต้น ราก ใบ รสเบื่อเอียน  สรรพคุณ  แก้กระษัยเส้น แก้ท้องผูก ขับปัสสาวาะ

ชุมเห็ดไทย (ชุมเห็ดเล็ก)  ไม้ต้นขนาดเล็ก

• เมล็ด  คั่วให้เกรียม ตำผง ชงน้ำร้อนเหมือนกาแฟ รสขมหอมเล็กน้อย  สรรพคุณ  บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่น ทำให้นอนหลับ แก้กระษัย ขับปัสสาวะ
• ใช้ทั้ง 5 รสขมเบื่อ  สรรพคุณ  แก้ไข้ ขับพยาธิในท้องเด็ก

ช้อยนางรำ (สอยนางรำ) ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ใบ  รสเย็น  สรรพคุณ แก้ไข้ตัวร้อน แก้ไข้พิษ

ซัด ไม้ต้นขนาดย่อม

• เมล็ด(ลูก)  รสฝาด  สรรพคุณ แก้ท้องร่วง กล่อมเสมหะ และอาจม

ซาก  ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• ไม้นี้รับประทานไม่ได้ เป็นพิษอาจถึงตายได้ ถ้าจะนำไปปรุงเป็นยาต้องเผาให้เป็นถ่าน
• ถ่าน  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ แก้ไข้พิษเซื่องซึม แก้โรคผิวหนัง

ดีหมี  ไม้ต้นขนาดใหญ่

• เนื้อไม้  รสขม  สรรพคุณ ระงับความร้อน ดับพิษไข้ แก้ปวดศีรษะ ขับเหงื่อ

ตะโกนา (พญาช้างดำ) ไม้ยืนต้นขนาดกลาง เรียกชื่อ ตะโก หรือพญาช้างดำ

• ผล  รสฝาด  สรรพคุณ แก้ท้องร่วง ตกโลหิต แก้มวนท้อง ขับพยาธิ แก้กระษัย แก้ฝีเน่าเปื่อย
• เปลือกลูก เผาเป็นถ่าน แช่น้้ำรับประทาน ขับระดูขาว ขับปัสสาวะ
• เปลือกไม้และเนื้อไม้  รสฝาดติดขม  สรรพคุณ บำรุงธาตุ บำรุงกำลัง บำรุงกำหนัด แก้กามตายด้าน
• เปลือกต้น เผาเป็นด่างแช่น้ำรับประทาน ขับระดูขาว ขับปัสสาวะ ต้มกับเกลือรักษารำมะนาด แก้ปวดฟัน เป็นอายุวัฒนะ

ตะโกสวน (ตะโกไทย) ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้นและลูกอ่อน  รสฝาด  สรรพคุณ แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน แก้บิด สมานแผล

พืชวัตถุ - พืชจำพวกต้น (8)

1.1.1. พืชจำพวกต้น (ต่อ)

 จันทน์ลูกหอม  ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เนื้อไม้ รสขมหวาน  สรรพคุณ  บำรุงประสาท บำรุงเนื้อหนังให้สดดชื่น แก้ไข้ตับ ปอดพิการ แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้เหงื่อตกหนัก ขับพยาธิ
• ผลสุก  รสหวานฝาด  สรรพคุณ รับประทานกับน้ำกะทิสด บำรุงกำลัง แก้ท้องเสีย

จันทน์โอ หรือ ลูกอินทร์  ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

•  เนื้อไม้ รสขมหวาน  สรรพคุณ บำรุงประสาท บำรุงกำลัง แก้ตับปอดพิการ แก้ไข้ แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้เหงื่อตกหนัก แก้ไข้ตัวร้อน

จันทนา (จันทน์ขาว) ไม้พุ่มยืนต้นขนาดกลาง

• เนื้อไม้  รสขมเย็น  สรรพคุณ แก้ไข้อันบังเกิดแต่ตับและดี บำรุงเลือดลม
• แก่น  รสหอมเย็นติดร้อน  สรรพคุณ แก้ไข้กำเดา บำรุงหัวใจ แก้ลม แก้อ่อนเพลีย

จาก ไม้กอ ใบคล้ายใบมะพร้าว เกิดที่ลุ่มเค็ม

• ใบ  รสฝาด  สรรพคุณ แก้ลมจรต่างๆ แก้เสมหะและดับพิษทั้งปวง
• นมจาก เป็นเกล็ดสีดำอยู่ใต้ท้องใบ รสฝาดกร่อย  สรรพคุณ แก้ลมจร ลมป่วง แก้ไข้ ท้องเสีย แก้พิษตานซาง ลิ้นเป็นฝ้าละอองขาว 

จามจุรี,ก้ามปู,ฉำฉา  ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

• เปลือกต้น  รสฝาด  สรรพคุณ สมานแผลในปาก ในคอ เหงือกหรือฟันผุ แก้ริดสีดวงทวาร แก้ท้องร่วง ห้ามโลหิตตกใน
• เมล็ด  รสฝาดเมา  สรรพคุณ แก้กลาก เกลื้อน และโรคเรื้อน แก้เยื่อตาอักเสบ
• ใบ  รสเย็น  สรรพคุณ ทำให้เย็นดับพิษ แก้ปวดแสบปวดร้อน

จิกเขา ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เปลือกต้น รสร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ แก้ปวดศีรษะ แก้เสมหะพิการ แก้ระดูขาว
• เมล็ด รสร้อน  สรรพคุณ แก้แน่นจุกเสียด

จิกนา ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• เปลือกต้น  รสร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ แก้ปวดศีรษะ แก้เลือดออกตามไรฟัน ใช้เบื่อปลา
• เนื้อไม้ รสร้อนเฝื่อนๆ  สรรพคุณ ขับระดูขาว
• เมล็ด  รสร้อน  สรรพคุณ แก้แน่นจุกเสียด รัดมดลูกหลังการคลอดบุตร แก้เยื่อตาอักเสบ แก้อาเจียน  ฝนทาแก้ตัวร้อน แก้ไอเด็ก
• ใบ  รสฝาด  สรรพคุณ แก้ท้องร่วง
• ราก  รสขื่นเอียน  สรรพคุณ ระบายท้อง

จุกโรหิณี  ไม้พุ่มขนาดย่อม

• ราก  รสขมเย็น  สรรพคุณ ถอนพิษไข้กาฬ แก้ร้อนในกระหายน้ำ ลดความร้อนในร่างกาย 
• บางตำราว่า รสสุขุม   สรรพคุณ แก้ไข้เพื่อโลหิต แก้ลมปลายไข้

เจตพังคี  ไม้ต้นเล็กๆ

• ราก  รสเผ็ดขื่นปร่า  สรรพคุณ แก้ท้องขึ้นปวดแน่นในท้อง ขับลมทำให้เรอ ฝนกับน้ำปูนใส ผสมกับมหาหิงค์และการบูรทาท่องเด็กอ่อน แก้ท้องอืดเฟ้อ แก้ปวดท้อง ขับผายลม

เจตมูลเพลิงขาว  ไม้พุ่มขาดเล็ก

• ใบ  รสร้อน  สรรพคุณ แก้ลมและเสมหะ
• ดอก  รสร้อน  สรรพคุณ แก้โรคตา แก้หนางและเย็น
• ต้น  รสร้อน   สรรพคุณ ขับโลหิตประจำเดือน
• ราก  รสร้อน  สรรพคุณ ขับลมในกระเพาะอาหารและลำไส้ แก้ริดสีดวงทวาร แก้บวม แก้คุดทะราด บุรุงธาตุ บำรุงโลหิต 

เจตมูลเพลิงแดง (ไฟใต้ดิน)  ไม้พุ่มขนาดเล็ก

• ราก  รสร้อน  สรรพคุณ บำรุงธาตุ บำรุงโลหิต ขับลมในลำไส้และกระเพาะอาหารให้เรอ แก้ท้องอืด เฟ้อ เสียด แน่นหน้าอก ทำให้ร่างกายเกิดความอบอุ่น ถ้ารับประทานมาก ทำให้แท้งลูก บดเป็นผง ปิดพอกฝี ทำให้เกิดความร้อน เกลื่อนฝีได้ แก้ริดสีดวงทวาร

เฉียงพร้านางแอ  ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงขนาดกลาง

• เปลือกต้น  รสฝาดเย็น  สรรพคุณ ลดความร้อน แก้ไข้ กล่อมเสมหะ แก้ร้อนในกระหายน้ำ

ชะมดต้น (ฝ้ายผี)  ไม้ล้มลุกเนื้ออ่อนหรือไม้พุ่ม

• ใบ  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ ฆ่าพยาธิผิวหนัง กลาก เกลื้อน
• ดอก  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ แก้พยาธิไส้เดือน
• ต้น  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ แก้เกลื้อนช้าง เกลื้อนใหญ่ เรื้อนกวาง เรื้อนน้ำเต้า
• ราก  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ ฆ่าพยาธิตามขุมขนและรากผม รังแค
• ลูกและใบ ตำพอกฝี เร่งหนองให้แตกเร็ว
• เปลือกต้น  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ ตำคั้นน้ำหยอดหูฆ่าแมงเข้าหู
• ใช้ทั้ง 5 รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ รักษาฝีภายใน

ชะมวง (ส้มมวง)  ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงกลาง

• ใบ ผล รสเปรี้ยว  สรรพคุณ ระบายท้อง แก้ไข้ กัดฟอกเสมหะ แก้ธาตุพิการ
• ราก  รสเปรี้ยว  สรรพคุณ  แก้ไข้ตัวร้อน

พืชวัตถุ - พืชจำพวกต้น (7)

1.1.1. พืชจำพวกต้น (ต่อ)

คำฝอย (คำ,ดอกคำ) ไม้ล้มลุกเนื้ออ่อน

• ดอก  รสหอมร้อน  สรรพคุณ  บำรุงหัวใจ บำรุงประสาท ขะบระดู ดอกแห้งรักษาโรคดีพิการ
• เกสร  รสหวาน  สรรพคุณ บำรุงโลหิตและน้ำเหลืองให้เป็นปกติ แก้แสบร้อนตามผิวหนัง
• เมล็ด  รสหวานร้อน  สรรพคุณ ระบายท้อง ขับเสมหะ แก้โรคผิวหนัง แก้บวม ขับระดู ป่นเป็นยาพอก แก้ปวดมดลูกหลังคลอดบุตร
• น้ำมันจากเมล็ด  รสร้อน  สรรพคุณ อก้โรคขัดข้อ แก้อัมพาต แก้ฝี

คว่ำตายหงายเป็น (ฆ้องสามย่านตัวผู้)  ไม้ต้นเล็ก ใบหนา

• ใบ  รสเย็นเฝื่อน  สรรพคุณ ตำพอกแก้ปวด แก้อักเสบ ฟกบวม และถอนพิษ น้ำที่คั้นจากใบ ผสมการบูรใช้ทาถูนวดแก้เคล็ด แก้ขัดแพลง

ไคร้เครือ  ไม้ต้นเล็ก

• ราก  รสขมขื่นปร่า  สรรพคุณ แก้พิษไข้ พิษกาฬ เจริญอาหาร ชูกำลัง

ฆ้องสามย่าน  ไม้ต้นขนาดเล็ก

• ใบ  รสเย็น  สรรพคุณ ตำพอกฝีถอนพิษ แก้ปวด รับประทานภายในดับพิษร้อน ใบผสมน้ำประสานทองสะตุ ตำตากแดดให้แห้ง บดเป็นผงทาลิ้นเด็กอ่อนแก้ละอองซาน

งิ้ว ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• ใบสด  สรรพคุณ ตำคั้นเอาน้ำทาต่อมในคออักเสบ กากพอกแก้ฟกช้ำ อักเสบบวม
• ดอกแห้ง  สรรพคุณ ตำผสมน้ำทาระงับปวด
• ราก  รสเบื่อเมา  สรรพคุณ บำรุงกำลัง แต่ทำให้อาเจียน
• ยาง  รสฝาด  สรรพคุณ แก้ท้องร่วง แก้ระดูตกหนัก บำรุงร่างกาย

งิ้วป่า (งิ้วผา,นุ่นป่า) ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• ราก รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ บำรุงกำลัง ทำให้อาเจียน
• ใบ ตำเป็นผง ทาภายนอกแก้ฟกช้ำ ฝนกับน้ำทาแก้ต่อมอักเสบ
• ดอกแห้ง ทำยาทาระงับแก้ปวด และแก้พิษไข้ ใช้ผสมกับเมล็ดฝิ่น น้ำนมแพะและน้ำตาลแก้ริดสีดวง
• ยาง  รสฝาด  สรรพคุณ  บำรุงกำลัง แก้ระดูขาว

หงอนไก่ดอกกลม (หงอนไก่ป่า) ไม้ดอกต้นเล็กๆ

• ราก รสเผ็ดขื่นร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้ไข้เพื่อลม (ไข้ฤดูฝนอาการท้องอืดเฟ้อ) แก้ไข้พิษ แก้โลหิต แก้ลมอัมพฤกษ์ บำรุงธาตุ แก้หืด แก้เสมหะ

หงอนไก่ทะเล ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• ราก รสกร่อยเค็ม  สรรพคุณ  ขับน้ำคาวปลาหลังคลอดบุตร แก้ประจำเดือนไม่ปกติ

เหงือกปลาหมอ (ดอกขาว,ดอกสีฟ้า) ไม้พุ่มขนาดกลางใบเป็นจักเว้าใหญ่ ริมใบมีหนามแหลมคม

• ใบ  รสร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ  ตำพอกรักษาโรคปอดบวมและแผลอักเสบ
• ใบอ่อน  ต้มกับเปลือกต้นอบเชย รับประทานแก้ท้องอืดท้องเฟ้อ
• ลูก  รสร้อน  สรรพคุณ  ขับโลหิตอย่างแรง แก้ฝีตานซาง
• ราก  รสเฝื่อนเค็ม  สรรพคุณ  ต้มอาบแก้พิษไข้หัวผื่นคัน แก้โรคผิวหนังทุกชนิด
• ต้น มัดตำให้ละเอียด พอกปิดแผลเรื้อรัง ถอนพิษ รับประทานแก้พิษฝีดาษ เป็นยาตัดรากฝี 
• ใชั้ทั้ง 5 รสร้อน  สรรพคุณ  แก้ไข้หัว แก้พิษฝี แก้พิษกาฬได้ดีมาก

จักรนารายณ์ ไม้ต้นเล็กๆ

• ใบสด  รสเย็น  สรรพคุณ  ตำผสมสุราพอกปิดแก้ฝี แก้ปวด ปก้ฟกบวม ถอนพิษได้ดี แก้อักเสบทุกชนิด แก้พิษสัตว์กัดต่อย

จันทน์กระพ้อ ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

• แก่น  รสร้อนหอม  สรรพคุณ  แก้ไข้สันนิบาต แก้ไข้เพื่อเลือดและลม
• ดอก  รสเย็นหอมจัด  สรรพคุณ แก้ไข้ บำรุงหัวใจ

จันทน์เกาะ ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• เนื้อไม้  รสขมหอม  สรรพคุณ แก้ไข้ตัวร้อน แก้ไข้เพื่อดี แก้กระษัย แก้ตับปอดพิการ แก้ร้อนในกระหายน้ำ

จันทน์ชะมด หรือ จันทน์หอม ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

• แก่น  รสขมหอม  สรรพคุณ บำรุงหัวใจ แก้ลมวิงเวียน แก้คลื่นเหียนอาเจียน ทำให้ชื่นใจชื่นบาน สดชื่นแจ่มใส ชูกำลังใช้ทำยาหอม

จันทน์แดง ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

• เนื้อไม้และแก่น  รสขมเย็น  สรรพคุณ  แก้ไอ แก้ซางอันบังเกิดแต่ดี แก้เลือดออกตามไรฟัน แก้บาดแผล แก้ไข้เพื่อดีพิการทำให้ชื่นใจ แก้ร้อนดับพิษไข้ทุกชนิด ฝนทาแก้ฟกบวม

จันทน์เทศ  ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่
เนื้อไม้และแก่น  รสขมหอมร้อน  สรรพคุณ  แก้ไข้ดีเดือด ดีพลุ่ง แก้กระสับกระส่าย ตาลอยเผลอสติ บำรุงตับ ปอด น้ำดี
เมล็ดใน  รสหอมฝาดหวานสุขุม  สรรพคุณ  แก้กระหายน้ำ บำรุงกำลัง แก้ลม แก้จุกเสียด แก้กำเดา แก้ท้องร่วง แก้ปวดขัดมดลูก ขับลมในลำไส้ บำรุงโลหิต แก้บิด บำรุงธาตุ
รกหุ้มเมล็ด (ดอก) รสหอมฝาดร้อน  สรรพคุณ  บำรุงโลหิต บำรุงผิวเนื้อให้เจริญ