1.1.3. พืชวัตถุจำพวกหัว-เหง้า (ต่อ)
ข่าน้ำ (ดาหลา) ต้นใบคล้ายข่า แต่เล็กกว่า ต้นเอนคล้ายกะทือ
- หัว เหง้า รสเผ็ดร้อนเฝื่อน สรรพคุณ แก้เม็ดประดง แก้ผื่นคันตามผิวหนัง
- ต้น หน่ออ่อน ดอก รสเผ็ดร้อนซ่า สรรพคุณ แก้เสมหะในลำคอ แก้ลมแน่นหน้าอก (อุระเสมหะ) บำรุงเตโชธาตุให้สมบูรณ์ แก้เลือดออกตามไรฟัน
ข้าวเย็นใต้ ไม้เลื้อยลงหัวชนิดนี้ เนื้อในหัวสีขาว
- หัวและราก รสกร่อยหวานมันเล็กน้อย สรรพคุณ แก้กามโรค น้ำเหลืองเสียพุพอง ขับปัสสาวะ
- ใบ รสขื่น สรรพคุณ แก้ปปากบวม อักเสบ
- ดอก รสขื่นเบื่อ สรรพคุณ แก้โรคผิวหนัง แก้คุดทะราด
- ผล รสขื่น สรรพคุณ ลนไฟนาบลูกอันฑะ แก้อันฑะอุ้ง (ไส้เลื่อน)
ข้าวเย็นเหนือ ไม้เถาลงหัว เนื้อในหัว สีเหลือง
- หัวและราก รสกร่อยหวานมันเล็กน้อย สรรพคุณ แก้กามโรค แก้เส้นเอ็นพิการ แก้น้ำเหลืองเสียพุพอง ผื่นคัน แก้ปัสสาวะ
- ต้น รสเย็นจืด สรรพคุณ แก้ไข้เรื้อร้ง ไข้ตัวร้อน
- ใบ รสจืดเย็น สรรพคุณ แก้ไข้เหนือ แก้ไข้สันนิบาต
- ผล รสขื่นจัด สรรพคุณ แก้ลมริดสีดวง
ขิงแคลง (ขิงป่า) ไม้ลงหัวหรือลงแง่ง แต่เล็กว่าขิงบ้าน
- เหง้า รสหวานเผ็ดร้อนขม สรรพคุณ แก้ไข้ แก้ลมพรรดึก แก้ลมพานไส้ แก้แม่น แก้เสียดแทง แก้นอนไม่หลับ แก้คลื่นเหียนอาเจียน
ขิงบ้าน ไม้ลงหัวจำพวกเป็นแง่ง หรือเหง้า
- เหง้า รสหวานเผ็ดร้อน สรรพคุณ ขับลม แก้ปวดท้อง แก้จุกเสียด เจริญอากาศธาตุ
- ต้น รสเผ็ดร้อน สรรพคุณ ขับลมให้ผายเรอ
- ใบ รสเผ็ดร้อน สรรพคุณ บำรุงกำเดา
- ดอก รสเผ็ดร้อน สรรพคุณ แก้โรคประสาท ซึ่งทำให้ใจขุ่นมัว
- ราก รสหวานเผ็ดร้อน สรรพคุณ ขับเสมหะในลำคอ เจริญอาหาร
เข้าค่า ไม้ต้นลงหัว
- หัว รสร้อน สรรพคุณ แก้ฟกบวม แก้พยาธิ แก้คุดทะราด
- ยาง รสร้อนจัด สรรพคุณ กัดน้ำลาย แต่เป็นพิษต่อร่างกาย
คล้า หรือ คลุ้ม ไม้ลงหัวหรือเหง้า เป็นกอคล้ายข่า
- หัว รสเย็นเบื่อ สรรพคุณ แก้ไข้สูง ไข้พิษ ไข้กาฬ แก้พิษไข้ตัวร้อน (ลดความร้อน) แก้ไข้เหนือ แก้ปอดบวม แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้ไข้รากสาด แก้ไข้หัด สุกใส ดำแดง ฝีดาษ
คูณ ไม้ลงหัว ต้นคล้ายบอน
- หัว รสเผ็ดขื่นคัน สรรพคุณ แก้ก้อนเถาดานในท้อง สุมเป็นเถ้าถ่านผสมยา แก้พิษไข้ตัวร้อน แก้ไข้เซื่องซึม แก้พิษตานซางเด็ก หุงกับน้ำมันทาบาดแผล กัดฝ้า กัดหนองได้ดี
ง่อนตาหงาย ไม้ต้นเล็กๆลงหัว
- หัว รสเย็น สรรพคุณ ถอนพิษของเมาเบื่อ ถอนพิษไข้ตัวร้อน ไข้จับสั่น
ดองดึง ไม้เถาเลื้อยขนาดเล็กลงหัว
- หัว รสร้อนเมา สรรพคุณ แก้โรคเรื้อน คุดทะราด แก้ปวดข้อ (รูมาติซั่ม) แก้กามโรค แก้พิษสัตว์กัดต่อย ขับผายลม
เต่าเกียด ไม้พุ่มลงหัว
- หัว รสเย็นหอมฉุน สรรพคุณ แก้ตับปอดพิการ ชักตับ กัดฟอกเสมหะ แก้ไอ
ถั่วพู ไม้เถาเลื้อยชนิดลงหัว
- หัว รสหวานชื่น สรรพคุณ ชูกำลัง บำรุงครรภ์ แก้อ่อนเพลีย บำรุงดวงใจ ให้ชุ่มชื่น
ท้าวยายม่อม ไม้ชนิดลงหัว
- หัว ทำแป้งเรียกว่า แป้งท้าวยายม่อม รสมัน สรรพคุณ ผสมน้ำตาลกรวดให้คนไข้รับประทาน บำรุงกำลัง บำรุงหัวใจ ทำให้จิตใจชุ่มชื่น
บุก ไม้ล้มลุกลงหัว
- หัว รสเมาเบื่อคัน สรรพคุณ กัดเถาดาน กัดเสมหะ หุงกับน้ำมันทาแผลกัดฝ้า กัดหนอง
บัวน้ำ บัวสาย อันที่จริงจำพวกบัวน้ำหรือบัวสายนี้ เป็นพืชประเภทที่อยู่ในน้ำมีหัวและเหง้าด้วย คือ
- บัวขม สายเล็ก พันธุ์ดอกขาว
- บัวกินสาย สายขนาดกลาง พันธุ์ดอกขามแกมชมพู
- บัวสัตตบุษย์ สายใหญ่ พันธุ์ดอกขาวปลอด
- บัวสัตตบรรณ สายใหญ่ พันธุ์ดอกสีแดงหรือชมพู
- บัวจงกลณี สายใหญ่ พันธุ์ดอกสีชมพูอ่อน
- บัวเผื่อน สายขนาดกลาง พันธุ์ดอกสีซีดขาว
- บัวผัน สายเล็ก พันธุ์ดอกสีคราม ถ้าดอกสีม่วงหรือชมพู สายและดอกจะใหญ่
บัวทั้งหมดมีสรรพคุณ คือ
- ดอก รสฝาดหอมเย็น สรรพคุณ บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่น บำรุงกำลัง แก้ไข้ตัวร้อน
- เมล็ด (คั่ว) รสขมหอม สรรพคุณ บำรุงกำลัง เจริญอาหาร
- หัว รสหอมมัน สรรพคุณ บำรุงร่างกาย ชูกำลัง บำรุงกำลัง
